ખોરાકમાં જંતુનાશકના અવશેષનો ખરેખર અર્થ શું

લોકો ઘણી વાર અમને પૂછે છે કે સામાન્ય શાકભાજી પર થતા છંટકાવની ખરેખર ચિંતા કરવા જેવી છે કે નહીં. એ વાજબી પ્રશ્ન છે, અને એને ડર નહીં પણ શાંત, પ્રામાણિક જવાબ મળવો જોઈએ. ભરોસાપાત્ર સ્રોતોમાંથી અમે જે જાણીએ છીએ એ અહીં છે, અને અમે કોઈપણ રસાયણ વગર જ કેમ ઉગાડવાનું પસંદ કરીએ છીએ એ પણ.

જે રસાયણ આપણે જોઈ શકતા નથી

બજારનાં મોટા ભાગનાં શાકભાજી કૃત્રિમ જંતુનાશક અને ખાતરની મદદથી ઊગે છે. જંતુનાશકો જીવાત, નીંદણ અને ફૂગ મારવા માટે જ બનેલાં હોય છે, એટલે એ આપણને શું કરે છે એ વિચારવું વાજબી છે. World Health Organization એ સ્પષ્ટ કહે છે. જંતુનાશકો માણસ માટે સંભવિત રીતે ઝેરી છે અને એની ટૂંકા તથા લાંબા ગાળાની અસર થઈ શકે છે, જે વ્યક્તિનો સંપર્ક કેટલો અને કઈ રીતે થયો એના પર આધાર રાખે છે. સૌથી વધુ જોખમ એ ખેતમજૂરોને છે જેઓ આ રસાયણો સીધા હાથમાં લે છે. બાકીના આપણા માટે ચિંતા એ નાના, રોજિંદા જથ્થાની છે જે ખોરાક પર રહી શકે છે. પૂરી વાત માટે તમે ખોરાકમાં જંતુનાશકના અવશેષ પરની WHO ની ફેક્ટ શીટ વાંચી શકો છો.

આપણા ખોરાક પર ખરેખર કેટલું હોય છે?

અહીં સંતુલિત રહેવું કામ લાગે છે. ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય નિયામક દર વર્ષે ખોરાકના હજારો નમૂના તપાસે છે. એમાંના મોટા ભાગના નક્કી થયેલી સલામત મર્યાદામાં જ હોય છે. તપાસના એક તબક્કામાં લગભગ 2.8 ટકા નમૂના એ મર્યાદાથી ઉપર જણાયા હતા, અને એથી વધુ નમૂનામાં જંતુનાશકના અંશ પકડાયા હતા. એટલે ગભરાવાની જરૂર નથી. પણ આપણે શું ખાઈએ છીએ અને એ કઈ રીતે ઉગાડાયું છે એ વિશે વિચારવાનું સારું કારણ જરૂર છે.

ધોવાથી મદદ થાય છે, પણ એટલી જ

શાકભાજી ધોવાં હંમેશા કરવા જેવું છે, અને એનાથી સપાટી પર બેઠેલું થોડું નીકળી પણ જાય છે. પણ એનાથી બધું નીકળી શકતું નથી. કેટલાક અવશેષ ચોંટી રહે છે, અને કેટલાક છોડ ઊગતાં ઊગતાં એની અંદર જ ખેંચાઈ જાય છે, જ્યાં ગમે તેટલું ધોવાથી પણ પહોંચાતું નથી. એનાથી બચવાની સૌથી ચોક્કસ રીત એ છે કે ખોરાક શરૂઆતથી જ રસાયણ વગર ઉગાડવો.

સારા સમાચાર એ છે કે એ કેટલી ઝડપથી બદલાય છે

આ ભાગ અમને આશા આપે એવો લાગે છે. પરિવારો રસાયણ વગર ઉગાડેલો ખોરાક પસંદ કરે ત્યારે ફરક જલદી દેખાય છે. એક અભ્યાસમાં, જે લોકોએ એક અઠવાડિયાથી પણ ઓછા સમય માટે માત્ર રસાયણ વગર ઉગાડેલો ખોરાક ખાધો, એમના શરીરમાં માપેલું જંતુનાશકનું સ્તર ત્યાં સુધીમાં જ લગભગ 60 ટકા ઓછું હતું. તમે ઓર્ગેનિક આહાર અને પેશાબમાં જંતુનાશકના સ્તર પરનો અભ્યાસ પૂરો વાંચી શકો છો.

સારો ખોરાક મોટાં વચનોની વાત નથી. એ ખોરાક બરાબર કઈ રીતે ઉગ્યો એ જાણવાની વાત છે.

આ તમને સમજવામાં મદદ કરવા માટેની સામાન્ય માહિતી છે, તબીબી સલાહ નથી. તમારી પોતાની તંદુરસ્તી વિશે કંઈ પણ હોય તો કૃપા કરીને ડૉક્ટરની સલાહ લો.

અમે એ વિશે શું કરીએ છીએ

અમારા ખેતરમાં કોઈપણ તબક્કે કૃત્રિમ જંતુનાશક કે ખાતર વપરાતાં નથી, અમે જે બીજને સંસ્કાર આપીએ છીએ ત્યાંથી લઈને તમારા હાથમાં આપીએ છીએ એ શાકભાજી સુધી. ધોઈને કાઢવા જેવું એવું કંઈ છે જ નહીં, કારણ કે એ ક્યારેય ત્યાં હતું જ નહીં. અને તમે ગમે ત્યારે આવીને જાતે જોઈ શકો છો.

સ્રોત

• World Health Organization, Pesticide residues in food (fact sheet), 2022. Link
• Food Safety and Standards Authority of India, food-sample residue monitoring, reported by the Government of India, 2025. Link
• Hyland et al., Organic diet intervention significantly reduces urinary pesticide levels, Environmental Research, 2019. Link